Hukuka uygunluk nedenleri, kanundaki suç tanımına uyan bir fiili, hukuk düzeninin bütünü bakımından meşru hale getiren durumlardır. Bu nedenler varsa fiil suç oluşturmaz; failin ceza sorumluluğu doğmaz ve kural olarak tazminat sorumluluğu da ortadan kalkar. TCK'nın 24-26. maddelerinde düzenlenmişlerdir.
Hukuka uygunluk nedenleri ile kusurluluğu kaldıran nedenler arasındaki fark
| Hukuka uygunluk nedenleri | Kusurluluğu kaldıran/azaltan nedenler |
|---|---|
| Fiili hukuka uygun kılar | Fiil haksız kalır, fail kınanamaz |
| Meşru savunma, hakkın kullanılması, rıza | Zorunluluk hali, akıl hastalığı, yaş küçüklüğü, hata |
| Karşı meşru savunma yapılamaz | Karşı meşru savunma mümkündür |
| Tazminat kural olarak doğmaz | Hakkaniyet tazminatı doğabilir |
Kanun hükmünü yerine getirme (TCK 24/1)
Kanunun hükmünü yerine getiren kişiye ceza verilmez. Kolluğun yakalama yapması, icra memurunun haciz işlemi, hâkimin tutuklama kararı vermesi bu kapsamdadır. Şart, işlemin kanunun verdiği yetki sınırları içinde ve orantılı biçimde yapılmasıdır.
Amirin emrini yerine getirme (TCK 24/2-4)
Yetkili bir merciden verilip yerine getirilmesi görev gereği zorunlu olan bir emri uygulayan sorumlu olmaz. Ancak konusu suç teşkil eden emir hiçbir surette yerine getirilemez; aksi halde emri yerine getiren ile emri veren birlikte sorumlu olur. Emrin hukuka uygunluğunun denetlenmesinin kanunla engellendiği hallerde sorumluluk emri verene aittir.
Meşru savunma (TCK 25/1)
Gerek kendisine ve gerek başkasına ait bir hakka yönelmiş, gerçekleşen, gerçekleşmesi veya tekrarı muhakkak olan haksız bir saldırıyı o anda hal ve koşullara göre saldırı ile orantılı biçimde defetmek zorunluluğu ile işlenen fiillerden dolayı faile ceza verilmez. Şartları ve uygulaması meşru müdafaa ve zorunluluk hali yazımızda ayrıntılı anlatılmıştır.
Hakkın kullanılması (TCK 26/1)
Hakkını kullanan kişiye ceza verilmez. Örnekler:
- Eleştiri ve haber verme hakkı: Gerçeğe uygun, kamu yararı taşıyan ve ölçülü haber veya eleştiri hakaret suçunu oluşturmaz.
- Savunma hakkı: Yargı mercileri önünde, somut ve dosyayla ilgili isnadlar hakaret sayılmaz (TCK 128).
- Spor faaliyetleri: Kurallara uygun yapılan sporda meydana gelen yaralanmalar.
- Tıbbi müdahale: Tıbbın kurallarına uygun, aydınlatılmış onamla yapılan müdahale.
- Hapis hakkı ve zilyetliğin korunması: Medeni Kanun'un tanıdığı sınırlar içinde.
Hakkın kullanılması sınırları aşmamalı; hakkın kötüye kullanılması korunmaz.
İlgilinin rızası (TCK 26/2)
Kişinin üzerinde mutlak surette tasarruf edebileceği bir hakkına ilişkin olmak üzere, açıkladığı rızası çerçevesinde işlenen fiilden dolayı kimseye ceza verilmez. Mala zarar verme, konut dokunulmazlığı veya özel hayatın gizliliği gibi suçlarda rıza fiili hukuka uygun kılabilir.
Rızanın geçerli olması için:
- Rıza gösterenin ehliyetli olması (ayırt etme gücü),
- Rızanın fiilden önce veya fiil sırasında açıklanmış olması,
- Hilesiz, tehditsiz, özgür iradeyle verilmiş olması,
- Kişinin tasarruf edebileceği bir hakka ilişkin olması gerekir.
Hayat hakkı (ötanazi), ağır yaralama ve kamu düzenini ilgilendiren hususlarda rıza geçersizdir.
Sınırın aşılması (TCK 27)
Hukuka uygunluk nedenlerinde sınırın kast olmaksızın aşılması halinde, fiil taksirle işlendiğinde de cezalandırılıyorsa, taksirli suç için kanunda yazılı cezanın altıda birinden üçte birine kadarı indirilerek hükmolunur. Meşru savunmada sınırın mazur görülebilecek bir heyecan, korku veya telaştan ileri gelmesi durumunda faile ceza verilmez.
Uluslararası suçlarda hukuka uygunluk
Uluslararası ceza hukukunda hukuka uygunluk nedenleri dar yorumlanır. Roma Statüsü m.31 akıl hastalığı, sarhoşluk, meşru savunma ve zorunluluk halini sorumluluğu kaldıran nedenler olarak düzenler; m.33 ise üstün emrini sınırlı şartlarla kabul eder. Soykırım ve insanlığa karşı suç işlenmesine ilişkin emirler her zaman açıkça hukuka aykırıdır ve emre itaat savunması kabul edilmez. Savaş halinde askeri gereklilik ancak insancıl hukukun izin verdiği sınırlarda dikkate alınır.
Usul bakımından önemi
Hukuka uygunluk nedeninin varlığı soruşturma aşamasında tespit edilirse savcı kovuşturmaya yer olmadığına karar verir; kovuşturma aşamasında ise mahkeme CMK 223/2-d uyarınca beraat hükmü kurar. Bu nedenle savunma, olayın ilk anından itibaren meşru savunma veya hakkın kullanılması gibi nedenleri destekleyen delilleri (kamera kayıtları, tanıklar, darp raporları) toplamaya odaklanmalıdır. Bursa'da ceza soruşturmanız için ceza avukatı sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.
Bu konuda Bursa’da avukat desteğine ihtiyacınız varsa Osmangazi’deki büromuzla görüşebilirsiniz:
Bunlar da ilginizi çekebilir
Sık sorulan sorular
Hukuka uygunluk nedeni varsa ne karar verilir?
Fiil suç olmaktan çıkar; soruşturmada kovuşturmaya yer olmadığına, kovuşturmada ise CMK 223/2-d uyarınca beraat kararı verilir.
Rıza her suçta hukuka uygunluk nedeni midir?
Hayır. Kişinin üzerinde mutlak tasarruf edebileceği haklarla sınırlıdır; hayat hakkı ve ağır vücut bütünlüğü ihlallerinde rıza geçerli değildir.
Hukuka uygunluk nedeninin sınırı aşılırsa ne olur?
TCK 27 uyarınca sınırın kast olmaksızın aşılması halinde fiil taksirle işlenebiliyorsa taksirli suçun cezası indirilerek verilir; mazur görülebilecek heyecan, korku veya telaştan kaynaklanıyorsa ceza verilmez.
Bursa Barosu (Sicil No 7458). Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi mezunu; uzun yıllar Cumhuriyet savcısı ve başsavcı vekili olarak görev yaptı.
