Kanunilik ilkesi, "kanunsuz suç ve ceza olmaz" (nullum crimen, nulla poena sine lege) şeklinde ifade edilen ve ceza hukukunun belkemiğini oluşturan temel güvencedir. Bir davranışın suç sayılabilmesi ve karşılığında ceza verilebilmesi için bunun önceden, açık ve yazılı bir kanunla belirlenmiş olması gerekir. İlke Anayasa'nın 38. maddesinde, TCK'nın 2. maddesinde ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 7. maddesinde güvence altındadır.
TCK 2'nin içeriği
TCK 2 üç fıkradan oluşur:
- Kanunun açıkça suç saymadığı bir fiil için kimseye ceza verilemez ve güvenlik tedbiri uygulanamaz. Kanunda yazılı cezalardan ve güvenlik tedbirlerinden başka bir ceza ve güvenlik tedbirine hükmolunamaz.
- İdarenin düzenleyici işlemleriyle suç ve ceza konulamaz.
- Kanunların suç ve ceza içeren hükümlerinin uygulanmasında kıyas yapılamaz. Suç ve ceza içeren hükümler, kıyasa yol açacak biçimde geniş yorumlanamaz.
İlkenin alt güvenceleri
| Güvence | Anlamı |
|---|---|
| Yazılılık | Suç ve ceza ancak yasama organının çıkardığı kanunla konulur |
| Belirlilik | Suç tanımı ve ceza, vatandaşın davranışını ayarlayabileceği açıklıkta olmalıdır |
| Kıyas yasağı | Kanunda düzenlenmeyen bir fiil, benzerine kıyasla cezalandırılamaz |
| Geriye yürümezlik | İşlendiği zaman suç olmayan fiil sonradan çıkan kanunla cezalandırılamaz |
| Lehe kanun | Sonraki kanun lehe ise geçmişe de uygulanır |
Belirlilik
Kanun, neyin yasak olduğunu ve yasağın ihlali halinde hangi cezanın verileceğini öngörülebilir şekilde belirtmelidir. "Ahlaka aykırı davranışlar cezalandırılır" gibi muğlak bir hüküm belirlilik ilkesine aykırıdır. Anayasa Mahkemesi, belirsiz suç tanımları içeren pek çok hükmü bu gerekçeyle iptal etmiştir. AİHM de kanunun yalnızca var olmasını değil, erişilebilir ve öngörülebilir olmasını arar.
Çerçeve kanunlar
Bazı suçlarda kanun yalnızca çerçeveyi çizer, ayrıntıyı başka bir düzenleyici işleme bırakır (örneğin bulaşıcı hastalıklara ilişkin tedbirlere aykırılık, TCK 195). Anayasa Mahkemesi'ne göre bu kabul edilebilir; ancak suçun temel unsurları kanunda yer almalıdır.
Kıyas yasağı
Ceza hukukunda kıyas, kanunun düzenlemediği bir olayı benzeri olan düzenlenmiş olaya uygulamaktır ve aleyhe olarak yasaktır. Yorum ise serbesttir; ancak yorum kanunun lafzını aşarak yeni bir suç yaratma sonucuna varamaz. Konuyu ayrıntılı olarak kıyas yasağı ve yorum yazımızda ele aldık.
Zaman bakımından uygulama (TCK 7)
TCK 7, kanunilik ilkesinin zaman boyutunu düzenler:
- İşlendiği zaman yürürlükte bulunan kanuna göre suç sayılmayan bir fiilden dolayı kimseye ceza verilemez.
- İşlendikten sonra yürürlüğe giren kanuna göre suç sayılmayan fiil nedeniyle ceza verilemez; verilmişse infazı ve kanuni neticeleri kendiliğinden kalkar.
- Suçun işlendiği zaman yürürlükte bulunan kanun ile sonra yürürlüğe giren kanunların hükümleri farklı ise, failin lehine olan kanun uygulanır ve infaz olunur.
- Hapis cezasının ertelenmesi, koşullu salıverilme ve tekerrürle ilgili hükümler hariç olmak üzere infaz rejimine ilişkin hükümler derhal uygulanır.
Lehe kanunun belirlenmesinde her iki kanun ayrı ayrı ve bütün olarak olaya uygulanır, sonuçlar karşılaştırılır. İki kanunun lehe hükümleri birleştirilerek "karma" uygulama yapılamaz.
Usul kanunlarında durum
Kanunilik ilkesi esas olarak maddi ceza hukuku içindir. Ceza muhakemesi kurallarında kural olarak "derhal uygulama" geçerlidir. Ancak zamanaşımı, şikâyet ve uzlaşma gibi hem usul hem maddi niteliği olan kurumlarda lehe olan hüküm uygulanır.
Güvenlik tedbirleri ve idari yaptırımlar
Güvenlik tedbirleri de kanunilik ilkesine tabidir. İdari para cezalarında ise Kabahatler Kanunu m.4 uyarınca kabahatin unsurları kanunla belirlenir; ancak kanunun açıkça izin verdiği hallerde içeriği yönetmelik gibi düzenleyici işlemlerle doldurulabilir.
Uygulamadaki önemi
Savunmada kanunilik ilkesi şu sorularla somutlaşır: Fiil, olay tarihinde yürürlükte olan kanuna göre suç muydu? Suç tanımındaki unsurlar somut olayda gerçekleşmiş mi, yoksa savcılık kanunu genişleterek mi yorumluyor? Sonradan yapılan bir değişiklik lehe mi? Yargı paketleriyle sık değişen ceza mevzuatında bu soruların yanıtı sonucu doğrudan etkiler. Güncel değişiklikler için 12. yargı paketi yazımızı inceleyebilir, dosyanız için Bursa ceza avukatı sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.
Bu konuda Bursa’da avukat desteğine ihtiyacınız varsa Osmangazi’deki büromuzla görüşebilirsiniz:
Bunlar da ilginizi çekebilir
Sık sorulan sorular
Yönetmelikle suç tanımlanabilir mi?
Hayır. TCK 2/3 uyarınca suç ve ceza ancak kanunla konulabilir. Yönetmelik veya genelge ile suç ihdas edilemez; idari para cezaları ise kanunun izin verdiği ölçüde yönetmelikle doldurulabilir.
Sonradan çıkan kanun lehimeyse uygulanır mı?
Evet. Suçun işlendiği zaman ile sonraki kanunlar farklıysa failin lehine olan kanun uygulanır ve infaz edilir (TCK 7/2).
Kanunilik ilkesi güvenlik tedbirlerini de kapsar mı?
Evet. Güvenlik tedbirleri de ancak kanunla konulabilir ve kanunda yazılı olmayan bir tedbire hükmedilemez.
Bursa Barosu (Sicil No 7458). Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi mezunu; uzun yıllar Cumhuriyet savcısı ve başsavcı vekili olarak görev yaptı.
