Denetimli serbestlik, hapis cezasına mahkûm edilen bir kişinin cezasının tamamını kapalı ceza infaz kurumunda geçirmesi yerine, koşullu salıverilme tarihine belirli bir süre kala tahliye edilerek cezasının kalan kısmını toplum içinde, denetim ve gözetim altında tamamlamasına imkân tanıyan bir infaz kurumudur. Uygulamanın temel dayanağı 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun’un 105/A maddesidir.

Amaç, hükümlünün aile ve sosyal bağlarını koparmadan, kademeli biçimde topluma yeniden kazandırılmasıdır. Bu süre zarfında kişi tamamen serbest değildir; belirlenen kurallara (imza verme, belirli saatlerde belirli yerde bulunma, elektronik izleme, iş/eğitim programlarına katılma gibi) uymakla yükümlüdür.

Bir hükümlünün cezasının kalan kısmını denetimli serbestlik kapsamında infaz edebilmesi için aşağıdaki şartların bir arada gerçekleşmesi gerekir. Şartlardan birinin dahi eksik olması, bu imkândan yararlanmayı engeller.

Denetimli serbestlik süresinin tek bir sabit değeri yoktur; çoğu suç tipi için genel kural 1 yıldır. Yani hükümlü, koşullu salıverilme tarihine bir yıl kala tahliye edilip cezasının son bir yılını dışarıda denetim altında geçirebilir. Ancak bazı özel infaz rejimlerinde (örneğin 30 Mart 2020 tarihinden önce işlenip kanunda istisna tutulmayan bazı suçlarda) bu süre 3 yıla kadar çıkabilmektedir.

Somut bir örnek vermek gerekirse: 3 yıl hapis cezasına çarptırılan ve iyi hâlli kabul edilen bir hükümlü, cezasının son 1 yılını denetimli serbestlik kapsamında dışarıda geçirebilir. Süre, suçun türüne, işlendiği tarihe ve hükümlünün infaz durumuna göre değişebileceğinden, kesin hesaplama için ilgili infaz dosyasının incelenmesi gerekir.

Bu iki kavram sıkça karıştırılır. Koşullu salıverilme (şartlı tahliye), hükümlünün cezasının kanunda öngörülen kısmını cezaevinde iyi hâlli olarak tamamladıktan sonra tamamen serbest bırakılmasıdır; bu aşamada tekrar suç işlememe dışında ek bir yükümlülük aranmaz. Denetimli serbestlik ise, koşullu salıverilme tarihinden daha önce, cezanın son bölümünü kapsayan ve hükümlünün belirli kurallara (imza, program katılımı vb.) uymak zorunda olduğu bir ara aşamadır.

Denetimli serbestlik sürecinde en sık karşılaşılan yükümlülük, belirlenen periyotlarla ikametgâha en yakın polis merkezine veya jandarma karakoluna giderek imza atmaktır. Denetim planı genellikle sürecin başında haftada birkaç kez, ilerleyen aylarda haftada bir, son dönemde ise ayda bir imza şeklinde uygulanır.

Denetimli Serbestlik Hizmetleri Yönetmeliği’nin 44. maddesi uyarınca, yükümlülüğe aykırı davranış tek başına dosyanın kapanmasına yol açmaz; hukuk burada “ısrar”ı arar. Uygulamada süreç şöyle işler:

Dosyanın kapatılmasına karar verilmesi hâlinde hükümlü, cezasının kalan kısmını tamamlamak üzere tekrar açık ceza infaz kurumuna gönderilir. Sağlık mazereti gibi belgelenebilir durumlar kural olarak ihlal sayılmaz; ancak bunun ilgili müdürlüğe zamanında ve belgeyle bildirilmesi önemlidir. Suça sürüklenen çocuklarda ihlal hakkı bir yıl içinde 3, yani dördüncü ihlalde dosya kapanacak şekilde biraz daha esnek uygulanmaktadır.

Koşullu salıverilmeye bir yıldan fazla süresi kalan hükümlüler, iyi hâlli olmadığına idare ve gözlem kurulunca karar verilenler, kanunda denetimli serbestlik kapsamı dışında tutulan bazı ağır nitelikli suçlardan hüküm giyenler ve denetimli serbestlik sürecinde işlediği iddia edilen, alt sınırı bir yıl veya daha fazla hapis cezasını gerektiren kasıtlı bir suç nedeniyle hakkında kamu davası açılanlar, bu haktan ya hiç yararlanamaz ya da tedbir kaldırılarak tekrar cezaevine gönderilebilir.

Denetimli serbestlik, kural olarak hükümlünün ayrıca dilekçeyle başvurmasına gerek kalmadan, infaz hesaplamasıyla koşullu salıverilme tarihine bir yıl (veya kanunda öngörülen süre) kaldığında ceza infaz kurumu ve idare kurulu tarafından resen değerlendirilir. Hükümlünün iyi hâlli olduğuna karar verilmesi hâlinde dosya, infazın izleneceği Denetimli Serbestlik Müdürlüğü’ne gönderilir.

Denetimli serbestlik uygulaması, esas olarak 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun’un 105/A maddesi ile Denetimli Serbestlik Hizmetleri Yönetmeliği hükümleri çerçevesinde yürütülmektedir. Hak sahipliği, yalnızca kanunda sayılan şartların bir arada gerçekleşmesiyle mümkündür. Somut durumunuzun değerlendirilmesi ve olası itiraz süreçleri için bir ceza avukatına veya infaz hâkimliğine danışılması tavsiye edilir.