Suç ve Cezanın Şahsiliği İlkesi (TCK 20)

Suç ve cezanın şahsiliği ilkesi, ceza sorumluluğunun yalnızca suçu işleyen kişiye ait olduğunu ve kimsenin başkasının fiilinden dolayı cezalandırılamayacağını ifade eder. Anayasa'nın 38. maddesinde "ceza sorumluluğu şahsidir" şeklinde, TCK'nın 20. maddesinde ise daha ayrıntılı biçimde düzenlenmiştir.

TCK 20'nin hükmü

TCK 20/1: "Ceza sorumluluğu şahsîdir. Kimse başkasının fiilinden dolayı cezalandırılamaz." TCK 20/2: "Tüzel kişiler hakkında ceza yaptırımı uygulanamaz. Ancak, suç dolayısıyla kanunda öngörülen güvenlik tedbiri niteliğindeki yaptırımlar saklıdır."

İlkenin iki boyutu

Suçun şahsiliği: Kişi yalnızca kendi kusurlu davranışından sorumludur. Kast veya taksirle hareket etmemiş, fiile iştirak etmemiş birinin, yalnızca bir yakınlık veya görev ilişkisi nedeniyle cezalandırılması mümkün değildir. Bu boyut kusur ilkesiyle yakından ilgilidir: kusursuz ceza olmaz.

Cezanın şahsiliği: Verilen ceza yalnızca hükümlüye uygulanır, eşine, çocuklarına veya mirasçılarına geçmez. Hükümlünün ölümü halinde cezanın düşmesi (TCK 64) bu ilkenin sonucudur.

Uygulamadaki sonuçları

Hukuki sorumluluk farklıdır

Ceza sorumluluğu şahsidir; ancak hukuki (tazminat) sorumluluk mirasla geçebilir. Örneğin suç nedeniyle zarar gören kişi, failin ölümünden sonra mirasçılara karşı tazminat davası açabilir; mirasçılar mirası reddetmemişlerse terekeden sorumlu olur. Ayrıca işveren, adam çalıştıran sıfatıyla çalışanının verdiği zarardan tazminat açısından sorumlu tutulabilir (TBK 66).

İştirak ve şahsilik

Suça iştirakte (TCK 37-41) her şerik kendi katkısı ve kusuru oranında sorumludur. Örneğin azmettiren, azmettirdiği suçun cezasıyla cezalandırılır; yardım eden ise indirimli ceza alır. Şeriklerden birine ait kişisel ağırlaştırıcı veya hafifletici sebepler diğerlerine sirayet etmez (TCK 40/1).

Tüzel kişiler

Türk hukukunda tüzel kişiler suç faili olamaz; ancak suç tüzel kişinin yararına işlenmişse TCK 60 uyarınca:

• Faaliyet izninin iptali (izin bir kamu kurumunca verilmişse ve izne bağlı faaliyetin kötüye kullanılmasıyla suç işlenmişse),
• Müsadere hükümleri uygulanabilir.

Ayrıca Kabahatler Kanunu m.43/A ile tüzel kişilere bazı suçlar bakımından idari para cezası verilebilir. Şirket yöneticilerinin sorumluluğu için şirket borcundan şahsi sorumluluk yazımız da yol gösterici olabilir.

Vergi suçlarında şahsilik

Vergi Usul Kanunu'nda (VUK 333) tüzel kişilerin vergi suçlarından, bunların kanuni temsilcileri sorumlu tutulur. Ancak Yargıtay, temsilcinin fiile fiilen katıldığının veya kastının bulunduğunun ispatlanmasını arar; sadece imza yetkili olmak tek başına mahkûmiyet için yeterli değildir. Bu, şahsilik ilkesinin vergi ceza hukukundaki yansımasıdır. Konunun ayrıntısı için sahte fatura suçu yazımıza bakabilirsiniz.

Toplu cezalandırma yasağı

Şahsilik ilkesi, bir gruba mensup olmak nedeniyle topluca ceza verilmesini de yasaklar. Uluslararası insancıl hukukta da toplu cezalandırma açıkça yasaktır (IV. Cenevre Sözleşmesi m.33).

Savunmada şahsilik ilkesi

Özellikle şirket, ortaklık ve aile içi dosyalarda savcılığın sorumluluğu "konumdan" çıkarmaya çalıştığı görülür. Savunmada sanığın somut fiili, kastı ve fiile katkısının ne olduğu sorulmalı, sadece unvan, imza yetkisi veya akrabalık nedeniyle kurulan iddialara itiraz edilmelidir. Bursa'da bu tür dosyalar için Osmangazi'deki büromuzdan ceza avukatı desteği alabilirsiniz.