Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ne taraf 46 devletin Sözleşme'den doğan yükümlülüklerine uyup uymadığını denetleyen, Strazburg'da bulunan uluslararası bir mahkemedir. Türkiye, 1987'de bireysel başvuru hakkını tanımış, 1990'da Mahkemenin zorunlu yargı yetkisini kabul etmiştir. AİHM, iç hukuk yollarını tükettiği halde temel hakkının ihlal edildiğini düşünen kişiler için son başvuru merciidir.
Mahkemenin yapısı
AİHM'de her taraf devlet için bir yargıç bulunur; yargıçlar 9 yıllık tek dönem için seçilir. Başvurular tek yargıç, üç yargıçlı komite, yedi yargıçlı daire ve on yedi yargıçlı Büyük Daire tarafından incelenir. Açıkça kabul edilemez başvurular tek yargıçla, yerleşik içtihada uyan başvurular komite tarafından, diğerleri dairelerde karara bağlanır.
Başvuru şartları (Sözleşme m.34-35)
| Şart | Açıklama |
|---|---|
| Mağdur sıfatı | Başvurucu ihlalden doğrudan ve kişisel olarak etkilenmiş olmalı |
| İç hukuk yollarının tüketilmesi | Türkiye için AYM bireysel başvurusu dahil |
| 4 aylık süre | Nihai iç hukuk kararından itibaren |
| Anonim olmama | Başvurucunun kimliği belli olmalı |
| Aynı başvurunun tekrarı olmama | Daha önce incelenmiş veya başka uluslararası mercie sunulmuş olmamalı |
| Önemli zarar | Başvurucu önemli bir zarara uğramış olmalı |
| Açıkça dayanaktan yoksun olmama | İddia ilk bakışta temellendirilmiş olmalı |
4 aylık süre
Protokol 15 ile başvuru süresi 6 aydan 4 aya indirilmiş, 1 Şubat 2022'den sonra kesinleşen kararlar için uygulanmaya başlanmıştır. Süre, AYM kararının başvurucuya veya vekiline tebliğinden itibaren işler. Süre formun eksiksiz gönderildiği tarihe göre değerlendirilir; eksik form süreyi kesmez.
Başvuru formu
Başvuru, AİHM'in resmi başvuru formuyla, posta yoluyla yapılır. Formda:
- Başvurucu ve temsilci bilgileri,
- Olayların açık ve kronolojik anlatımı,
- İhlal edildiği iddia edilen Sözleşme maddeleri ve gerekçeleri,
- İç hukuk yollarının tüketildiği ve sürenin gözetildiğine dair açıklama,
- İlgili kararların ve belgelerin kopyaları
yer almalıdır. Form ve ekleri belirli sayfa sınırlarına tabidir; sayfa sınırının aşılması veya eksik belge, başvurunun kayda alınmaması sonucunu doğurur. Ayrıntılar için AİHM başvuru formu yazımıza bakabilirsiniz.
Kural 39: geçici tedbirler
Başvurucunun hayatı veya vücut bütünlüğü bakımından ciddi ve telafisi imkânsız bir tehlike varsa Mahkeme, İçtüzük'ün 39. kuralı uyarınca geçici tedbir kararı verebilir. Sınır dışı etme ve iade kararları, acil sağlık müdahalesi gerektiren durumlar başlıca örneklerdir.
Türkiye aleyhine sık görülen ihlaller
- Adil yargılanma hakkı (m.6): makul süre, gerekçesiz kararlar, tanık sorgulama hakkı,
- Kişi özgürlüğü (m.5): uzun ve gerekçesiz tutukluluk,
- İfade özgürlüğü (m.10): basın ve sosyal medya paylaşımları,
- Mülkiyet hakkı (Protokol 1 m.1): kamulaştırmasız el atma, tapu iptalleri,
- Kötü muamele yasağı (m.3) ve yaşam hakkı (m.2): etkili soruşturma eksikliği.
Karar ve icrası
Mahkeme ihlal tespit ederse Sözleşme m.41 uyarınca adil tazmin (maddi ve manevi tazminat, masraflar) öngörebilir. Daire kararlarına karşı 3 ay içinde Büyük Daire'ye sevk talebinde bulunulabilir. Kesinleşen kararların icrası Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi tarafından denetlenir. İhlal kararı Türk hukukunda yargılamanın yenilenmesi sebebidir: AİHM ve AYM kararlarıyla yeniden yargılama.
Dostane çözüm ve tek taraflı deklarasyon
Başvuru sürecinde Mahkeme tarafları dostane çözüme davet edebilir. Hükümet ihlali kabul ederek tazminat teklif ettiğinde (tek taraflı deklarasyon) başvuru kayıttan düşürülebilir. Teklifin değerlendirilmesi, başvurucu açısından önemli bir stratejik karardır.
AYM aşamasından AİHM'e uzanan süreçte destek almak için büromuzla iletişime geçebilirsiniz. Önce Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yazımızı okumanızı öneririz.
Bu konuda Bursa’da avukat desteğine ihtiyacınız varsa Osmangazi’deki büromuzla görüşebilirsiniz:
Bunlar da ilginizi çekebilir
Sık sorulan sorular
AİHM başvuru süresi ne kadar?
Protokol 15’in yürürlüğe girmesiyle 1 Şubat 2022’den itibaren nihai iç hukuk kararından itibaren 4 aydır.
AİHM’e başvurmadan önce Anayasa Mahkemesine gitmek gerekir mi?
Evet. Türkiye bakımından AYM’ye bireysel başvuru etkili bir iç hukuk yolu kabul edilir; tüketilmeden yapılan başvurular kabul edilemez bulunur.
AİHM’e başvuru ücretli mi?
Hayır. AİHM’e başvuru harca tabi değildir. Ancak başvurunun eksiksiz ve resmi form kullanılarak yapılması gerekir.
AİHM kararı Türkiye’yi bağlar mı?
Evet. Sözleşme’nin 46. maddesi uyarınca taraf devletler kesinleşmiş kararlara uymakla yükümlüdür; kararların icrası Bakanlar Komitesi tarafından denetlenir.
Bursa Barosu (Sicil No 7458). Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi mezunu; uzun yıllar Cumhuriyet savcısı ve başsavcı vekili olarak görev yaptı.
