Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru, kamu gücü tarafından Anayasa'da güvence altına alınmış ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki temel hak ve özgürlüklerden birinin ihlal edildiğini iddia eden herkesin başvurabileceği bir hak arama yoludur. 2010 Anayasa değişikliğiyle getirilmiş, 23 Eylül 2012'den itibaren uygulanmaktadır. Olağan kanun yolları tükendikten sonra son iç hukuk yoludur ve AİHM'e gitmeden önce mutlaka kullanılmalıdır.
Kimler başvurabilir?
- Temel hakkı güncel ve kişisel olarak etkilenen gerçek kişiler,
- Yalnızca tüzel kişiliğe ait hakların ihlali iddiasıyla özel hukuk tüzel kişileri (şirket, dernek, vakıf),
- Yabancılar, yalnızca Türk vatandaşlarına tanınan haklar dışında başvurabilir.
Kamu tüzel kişileri bireysel başvuru yapamaz. Başvurucu, ihlalden doğrudan etkilenmiş olmalıdır; başkası adına veya soyut olarak bir kanunun Anayasa'ya aykırılığı ileri sürülemez.
Hangi haklar için başvurulabilir?
Başvuru konusu hakkın hem Anayasa'da hem de AİHS ve Türkiye'nin taraf olduğu ek protokollerde güvence altında olması gerekir. Başlıcaları:
| Hak | Uygulamada sık görülen ihlal |
|---|---|
| Yaşam hakkı | Etkili soruşturma yapılmaması |
| Kötü muamele yasağı | Gözaltında şiddet, cezaevi koşulları |
| Kişi özgürlüğü ve güvenliği | Hukuka aykırı tutuklama, uzun tutukluluk |
| Adil yargılanma hakkı | Gerekçesiz karar, makul süre aşımı, silahların eşitliği |
| Özel ve aile hayatına saygı | Telefon dinleme, çocukla görüşmenin engellenmesi |
| İfade ve basın özgürlüğü | Sosyal medya paylaşımları nedeniyle mahkûmiyet |
| Toplantı ve gösteri hakkı | Orantısız müdahale |
| Mülkiyet hakkı | Kamulaştırmasız el atma, bedelin geç ödenmesi |
Ekonomik ve sosyal haklar (çalışma hakkı, sağlık hakkı gibi) kural olarak kapsam dışındadır; ancak bunlar başka bir hakla bağlantılı olarak (örneğin özel hayat) incelenebilir.
Başvuru şartları
Başvuru yollarının tüketilmesi
İhlale karşı kanunda öngörülen tüm idari ve yargısal yollar (itiraz, istinaf, temyiz) tüketilmiş olmalıdır. Örneğin tutukluluğa itiraz edilmeden doğrudan bireysel başvuru yapılamaz.
30 günlük süre
Başvuru, başvuru yollarının tüketildiği tarihten, başvuru yolu öngörülmemişse ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren 30 gün içinde yapılmalıdır. Süre çoğunlukla kesin kararın tebliğ edildiği veya UYAP'tan öğrenildiği tarihten başlar. Gerekçeli kararın tebliğinden önce başvurmak da mümkündür; ancak gerekçe beklenmeden yapılan başvurular eksik kalabilir.
Harç ve form
Başvuru harca tabidir; harç tutarı her yıl yeniden belirlenir. Maddi durumu yetersiz olanlar adli yardım talep edebilir. Başvuru, Anayasa Mahkemesinin yayımladığı bireysel başvuru formu ile yapılır; form eksik doldurulursa 15 gün kesin süre verilir. Formda:
- Başvurucu ve vekil bilgileri,
- İhlal edildiği iddia edilen hak ve gerekçesi,
- Olayların kısa özeti,
- Başvuru yollarının tüketildiğini gösteren belgeler,
- Öğrenme tarihi,
- Talep edilen tazminat (varsa) ve kanıtları
yer almalıdır. Başvuru dilekçesi ve ek açıklamalar sayfa sınırına tabidir.
Anayasal önem ve açıkça dayanaktan yoksunluk
Mahkeme, anayasal önemi olmayan ve başvurucunun önemli bir zarara uğramadığı başvuruları kabul edilemez bulabilir. Kanun yolu şikâyeti niteliğindeki başvurular, yani yalnızca delillerin değerlendirilmesine veya hukukun yorumuna itiraz eden başvurular da "açıkça dayanaktan yoksun" sayılır. Başvuruda hangi anayasal hakkın nasıl ihlal edildiğinin somut olarak anlatılması bu nedenle hayati önemdedir.
Tedbir talebi
Başvurucunun hayatı, maddi veya manevi bütünlüğü bakımından ciddi bir tehlike varsa Mahkeme ihtiyati tedbir kararı verebilir. Örneğin sınır dışı etme kararlarında veya ağır hastalığı olan tutuklular bakımından tedbir talep edilebilir.
İnceleme ve karar
Başvuru önce komisyonlarda kabul edilebilirlik yönünden incelenir; kabul edilebilir bulunursa bölümlerde esastan incelenir. Mahkeme ihlal tespit ederse:
- İhlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmasına,
- Gerekirse başvurucu lehine tazminata,
- Kararın ilgili mercilere gönderilmesine
hükmeder. Yeniden yargılamaya ilişkin süreç için AİHM ve AYM kararlarıyla yargılamanın yenilenmesi yazımıza bakabilirsiniz.
AİHM'e başvuru ile ilişkisi
AYM'ye bireysel başvuru, AİHM bakımından tüketilmesi gereken etkili bir iç hukuk yoludur. AYM'nin kararından sonra 4 ay içinde AİHM'e başvurulabilir. Ayrıntılar: AİHM'e başvuru.
Sık yapılan hatalar
- Süreyi gerekçeli kararın tebliğinden değil, kararın açıklanmasından hesaplamamak veya kaçırmak,
- Olağan kanun yollarını tüketmeden başvurmak,
- Hak ihlalini değil, delillerin yanlış değerlendirildiğini anlatmak,
- Belgeleri eksik sunmak, harcı yatırmamak,
- Tazminat talebini somutlaştırmamak.
Ceza, tutukluluk, mülkiyet veya adil yargılanma hakkına ilişkin bireysel başvurularınız için Osmangazi'deki büromuzla görüşebilirsiniz. İlgili konular: makul sürede yargılanma hakkı, mülkiyet hakkının ihlali.
Bu konuda Bursa’da avukat desteğine ihtiyacınız varsa Osmangazi’deki büromuzla görüşebilirsiniz:
Bunlar da ilginizi çekebilir
Sık sorulan sorular
Bireysel başvuru süresi ne kadar?
Başvuru yollarının tüketildiği tarihten, başvuru yolu öngörülmemişse ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren 30 gündür. Haklı bir mazeret varsa mazeretin kalktığı tarihten itibaren 15 gün içinde eski hale getirme istenebilir.
Bireysel başvuru nereden yapılır?
Doğrudan Anayasa Mahkemesine veya Türkiye’deki herhangi bir mahkeme ya da yurt dışında temsilcilikler aracılığıyla yapılabilir. Avukatlar UYAP üzerinden elektronik başvuru da yapabilir.
Başvuru için avukat zorunlu mu?
Hayır, başvurucu kendisi başvurabilir. Ancak kabul edilebilirlik şartları katı olduğundan başvuruların büyük çoğunluğu biçimsel nedenlerle reddedilmektedir; hukuki destek bu riski azaltır.
İhlal kararı verilirse ne olur?
Mahkeme ihlali ve sonuçlarının ortadan kaldırılması için yapılması gerekenleri belirler. Çoğu durumda yeniden yargılama yapılmasına ve/veya tazminata hükmeder.
Bursa Barosu (Sicil No 7458). Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi mezunu; uzun yıllar Cumhuriyet savcısı ve başsavcı vekili olarak görev yaptı.
